Feromonen en de bijendans

Een werkster vindt op honderd meter van de kast een geweldige drachtplant. Een uur later vliegen er tientallen bijen uit dezelfde kast rechtstreeks naar diezelfde plant, zonder dat iemand ze de weg heeft gewezen. Hoe weten ze waar ze heen moeten?

Bijen communiceren op twee heel verschillende manieren: met geur en met beweging. Feromonen zijn chemische signalen die het gedrag van het hele volk sturen. De koningin geeft een eigen feromoon af waaraan werksters herkennen dat er een gezonde, leggende koningin aanwezig is; verdwijnt dat signaal, dan begint het volk binnen enkele uren cellen op te zetten om zelf een nieuwe koningin te kweken, redcellen genoemd. Een alarmferomoon, vrijgegeven bij een angelsteek, waarschuwt andere bijen in de buurt en maakt ze feller: dat is precies waarom een paar keer roken bij een inspectie helpt, het maskeert dit signaal. Een derde bekend voorbeeld is het Nasonov-feromoon, dat bijen bij de ingang van hun kast verspreiden door met hun achterlijf te waaieren, waarmee ze verdwaalde zusters de weg naar huis wijzen.

Voor iets specifieks als de locatie van een drachtplant gebruiken bijen een ander systeem: de dans. Ligt een bron dichtbij, binnen zo'n vijftig meter, dan volstaat een simpele rondedans, die alleen zegt: dichtbij, in de buurt van de kast. Vergelijk het met een adres krijgen zonder huisnummer: je weet de straat, maar niet waar je precies moet zijn. Voor bronnen verder weg gebruikt een haalbij de kwispeldans, in een achtvormig patroon. De richting van het rechte stuk van die dans, ten opzichte van de verticale raat, geeft de richting ten opzichte van de zon aan; hoe lang de dans duurt, zegt iets over de afstand. Andere bijen volgen de dans letterlijk met hun voelsprieten in het donker van de kast, en vliegen daarna zelf naar dezelfde plek, soms kilometers verderop.