Varroamijt bestrijden: alle methoden voor Nederlandse imkers vergeleken

Als er één onderwerp is waar Nederlandse imkers van wakker liggen, dan is het varroa. Voor 1980 wist niemand wat een Varroa destructor was. Vandaag is het verreweg de grootste reden dat volken sterven, dat oogsten tegenvallen, en dat beginners in hun tweede jaar vaak alweer stoppen. Het is ook hét onderwerp waar je tien imkers vraagt en elf antwoorden krijgt.

In dit artikel zet ik op een rij wat je écht moet weten over varroabestrijding in Nederland. Eerlijk, met de spullen die je hier kunt kopen, en met mijn eigen observaties uit de praktijk. Geen 'dé waarheid', want die bestaat niet bij varroa. Wel een werkbaar overzicht waarmee je je eigen keuzes kunt maken.

Wat is varroa en waarom is het zo'n probleem?

Heel kort: de varroamijt is een parasiet uit Azië die zich voedt op het vetlichaam van bijen en larven. Eén mijt op zich is geen probleem, maar mijten vermenigvuldigen zich razendsnel in gesloten broed (één moeder kan binnen het broedseizoen 50 tot 100 nakomelingen krijgen).

Het echte probleem zit niet in de mijt zelf, maar in de virussen die hij overdraagt. Vooral het Deformed Wing Virus (DWV) is dodelijk. Een onbehandeld volk in Nederland heeft 90 tot 95% kans om binnen 1 tot 2 jaar te sterven, meestal in de winter, vaak met een lege of bijna lege kast.

Stap 1: eerst meten, dan behandelen

Dit is het belangrijkste stuk van dit hele artikel.

De grootste fout die ik beginners (en mezelf, jaren terug) zie maken: blind een behandelprotocol volgen zonder te weten hoe besmet je volk eigenlijk is. Dat kost geld, kost tijd, en geeft je geen idee of het werkt.

Er zijn drie methoden om je mijtdruk te meten:

1. Natuurlijke val (varroa-bodem onder gaaswerk). Simpelste methode. Tel een paar dagen achter elkaar de gevallen mijten op je inspectielade. Goedkoop, niet-invasief, maar minder accuraat. Geeft je een trend, geen exact getal.

2. Poedersuiker-methode. Verzamel 200 tot 300 bijen in een pot, doe een eetlepel poedersuiker erbij, schud, en kiep door een fijn zeefje. Tel de mijten die meekomen. Bijen overleven, je krijgt een tamelijk accurate momentopname.

💡 Eerlijke kanttekening: ik herinner me nog hoe wij dit voor het eerst tijdens de cursus deden. Het ziet er een beetje zielig uit, dat geschud met die beker bijen. Toch is dit naar mijn idee de beste praktische methode voor de gemiddelde imker. Ik heb het sindsdien een paar keer toegepast, en de cijfers die het oplevert zijn een stuk bruikbaarder dan een onderbuikgevoel bij de inspectielade.

3. Etheralcohol-methode (alcohol-was). Dezelfde 200 tot 300 bijen, maar dan in alcohol of bijenwasolie. De bijen overleven dit niet. Wel: dit is verreweg de meest accurate methode (vangt ook mijten die diep tussen de borstharen zitten).

Wanneer moet je behandelen?

• Voorjaar (april-mei): meer dan 1 mijt per dag op de natuurlijke val. Dan is je volk al te zwaar besmet.
• Zomer (juni-juli): meer dan 5 tot 10 mijten per dag.
• Najaar (augustus): meer dan 5 mijten per dag betekent: nu behandelen, anders ga je geen gezonde winterbijen meer maken.

Stap 2: kies je methode

Er zijn in Nederland vier hoofdroutes. Ze sluiten elkaar niet uit, je gebruikt ze meestal in combinatie verspreid over het jaar.

1. Thymol (Apiguard, Thymovar)

Wat: gel-strips of -bakjes die thymol-damp afgeven (etherische olie uit tijm). Wanneer: na de zomeroogst, juli tot september.

Voordelen:

• Eenvoudig in gebruik (strip op de raat, klaar)
• Bewezen effectief, vaak 80 tot 90% mijtdoding
• Toegestaan in biologische imkerij

Nadelen:

• Werkt alleen bij temperaturen tussen 15 en 30°C
• Behandeling duurt 4 tot 6 weken
• Ruikt sterk, dus pas ná de honingoogst (anders trekt het in je honing)

2. Mierenzuur (FAM, MAQS)

Wat: mierenzuur 60% of 85%, in vloeibare vorm of als strip. Wanneer: na de zomeroogst, of noodbehandeling tijdens het seizoen.

Voordelen:

• Het enige middel dat ook in gesloten broed werkt. Mijten zijn 80% van de tijd in het broed verstopt, dus dit is uniek.
• Werkt snel (binnen een paar dagen)
• Toegestaan in biologische imkerij

Nadelen:

• Sterk weersafhankelijk (15 tot 25°C ideaal)
• Bij verkeerd gebruik kan de koningin sterven
• Onaangenaam voor de imker. Goede handschoenen en bril zijn geen luxe.

3. Oxaalzuur

Wat: zuur, in poedervorm opgelost in suikerwater of verneveld als damp. Wanneer: november tot januari, in de broedloze periode (winter).

Voordelen:

• Zeer effectief: 90 tot 95% mijtdoding in één behandeling
• Goedkoop (een paar euro per kast)
• Geen residu in honing
• Toegestaan in biologische imkerij

Nadelen:

• Werkt alleen broedloos. Dus alleen in de winter, of na een kunstmatig veroorzaakte broedonderbreking. In de zomer is het zinloos.
• Vernevelen vereist een apparaat (€200 tot €400). Druppelen is goedkoper, maar minder vriendelijk voor de bijen.

4. Biotechnisch (zonder chemie)

Wat: imkertechnieken die de mijtenpopulatie verminderen zonder middelen.

De drie meest toegepaste methoden:

• Darrenraat snijden: varroa heeft een sterke voorkeur voor darrenbroed. Plaats een darrenraam, laat het volgroeien, snij het uit voor het uitkomt. Veel mijten sterven mee.
• Broedonderbreking: koningin opsluiten in een kooitje voor 21 dagen. Geen broed, geen verstopplek voor mijten, en daarna kun je effectief oxaalzuur toepassen.
• Splitsen van volken: opzettelijk volken splitsen verstoort de mijtcyclus.

Voordelen:

• Geen chemie
• Maakt je een betere imker (je leert je volk beter kennen)

Nadelen:

• Tijdsintensief
• Bijna nooit voldoende als enige methode. Wordt meestal gecombineerd met chemische bestrijding.

Het Nederlandse imkerjaar voor varroa

Een werkbaar schema, gebaseerd op wat de meeste verenigingen adviseren:

• April-mei: eerste meting (natuurlijke val). Geen actie tenzij druk hoog is.
• Juni: eventueel darrenraat snijden bij sterke volken.
• Juli (direct na honingoogst): zomerbehandeling met thymol of mierenzuur.
• Augustus-september: controle-meting. Tweede behandeling als de druk nog hoog is.
• December (volk is broedloos): oxaalzuur druppelen of vernevelen.
• Januari-februari: controle-meting. Resultaat van de winterbehandeling beoordelen.

De drie grootste misverstanden over varroa

Misverstand 1: 'Eén behandeling per jaar is genoeg.' Helaas vaak niet. De meeste imkers behandelen 2 tot 3 keer per jaar. Eén zomerbehandeling én een winterbehandeling is wat de meeste verenigingen adviseren als minimum.

Misverstand 2: 'Bio-imkers behandelen niet.' Dit is een hardnekkig misverstand. Biologische imkers behandelen wél, alleen met andere middelen (mierenzuur, oxaalzuur, thymol). Allemaal bio-toegestaan. Wat ze níet gebruiken zijn synthetische middelen zoals amitraz of fluvalinaat.

Misverstand 3: 'Mijn volk ziet er gezond uit, dus geen behandeling nodig.' Tegen de tijd dat je symptomen ziet (misvormde vleugels, traag uitvliegen, krimpend volk), is je behandelvenster meestal al gepasseerd. Alleen meten geeft je betrouwbare informatie.

Eerlijke noot uit mijn eigen praktijk

In een eerder artikel schreef ik het al: ik heb ook wel eens een volk een seizoen niet behandeld. Bewust niet, om te zien wat er gebeurde. Dat volk overleefde gewoon, en bij de telling in het voorjaar bleek het niet méér of minder varroa te hebben dan mijn behandelde volken. Soms snap ik het zelf ook niet meer.

Wat dat me heeft geleerd: wees bescheiden over wat we zeker weten. De wetenschap rond varroa is nog volop in beweging. Sommige bijenrassen ontwikkelen weerstand. Sommige mijtpopulaties worden resistent tegen middelen. Wat tien jaar geleden de gouden standaard was, is vandaag misschien achterhaald.

Mijn persoonlijke aanpak: meten is mijn beste vriend, blind een protocol volgen mijn vijand. In de praktijk komt het bij mij vaak op het volgende neer: één keer per jaar mierenzuur in juli, na de oogst. Dat lijkt bij mijn volken elk jaar weer goed te werken. Maar let op: ik claim niet dat dit de beste route is. Ik sta open voor andere ideeën, en als jij een combinatie gebruikt die voor jou werkt, reageer dan alsjeblieft op het forum. Dit artikel wordt beter van elke ervaren imker die meedenkt.

Wat als je twijfelt?

Twijfel is bij varroa een gezond signaal. Wat ik aanraad als je net begint:

• Sluit aan bij je vereniging. Veel verenigingen organiseren gezamenlijke behandeldagen, vooral voor de oxaalzuur-vernevelmethode (handig, want één imker kan dan voor tien anderen vernevelen).
• Begin met de standaard NBV-route (zomer thymol of mierenzuur, winter oxaalzuur). Dat werkt voor de meeste imkers in de meeste situaties.
• Houd een logboekje bij. Tellingen, behandeldatums, weersomstandigheden. Na drie jaar heb je een goudmijn aan persoonlijke data.
• Vraag je vragen. Op het Imkerplein-forum, in de Bijengezondheid-categorie. Geen vraag is te dom. Vooral niet over varroa.

Tot slot

Varroa is in het Nederlands imkeren wat het weer is in de wielersport: je kunt er niet omheen, het is altijd onvoorspelbaar, en de beste imkers zijn niet degenen die alles zeker weten, maar degenen die hun ogen openhouden en blijven leren.

Heb je toevoegingen of correcties? Plaats ze in het forum. Dit artikel is een levend document, en jouw ervaring maakt het beter.

🐝 Sterkte met je tellingen.